Esperanto en dialogo

Lektion 5 / leciono kvin

<1.0> <-em->
Wir beginnen diese Lektion mit einem kleinen Liedchen, das allen gewidmet ist,
die zeitweilig über einen Anfall von Arbeitswut leiden. Nehmen Sie es als Ermunterung,
wenn Sie beim Durchgehen der folgenden Übungen einmal etwas geistig ermatten.
Tipp: Wenn Sie zu mehreren lernen, lässt sich das Lied auch als Kanon singen
(die Abschnitte sind nummeriert).

La kanto de la mallaboremuloj

(1) Labor' ne estas ran',
labor' ne estas ran':
(2) Ne saltas, saltas, saltas, saltas,
ne forsaltas ĝi.

<1.1>
Titolo: Bona kaj malbona (skeĉo)
(Hugo estu viro, Toni povas esti viro aŭ virino)

<2.0> <Partizipien auf -ant->
Sekvas nun vico de demandoj.
Respondu ilin per kompletaj frazoj:

<2.1>
Kiuj personoj aperas en la supra skeĉo?

<2.2>
Kiu salutas kiun?

<2.3>
Kiel fartas Hugo?

<2.4>
Kion respondas Toni ĉiam?

<2.5>
Kion manĝis Hugo?

<2.6>
Kia estis la kuko?

<2.7>
Kiel estis en la domo?

<2.8>
Kiam en ĉiu jaro varmego estas bona?

<2.9>
Kia estas endoma varmego dum la somero?

<2.10>
Kio kaŭzis la tro altan temperaturon?

<2.11>
Kion oni faras per fornelo?

<2.12>
En kiu stato estas la fornelo de Hugo?

<2.13>
Kion ekhavis la bopatrino?

<2.14>
Kion ŝi tial faris?

<2.15>
Kiel reagis Hugo?

<2.16>
Kiel la bopatrino nomis Hugon?

<2.17>
Kion poste kaŭzis la bato?

<2.18>
Kion diris tiam Hugo al la bopatrino?

<2.19>
Ĉu lia edzino komprenis, kion Hugo diris?

<2.20>
Ĉu Hugo ĝojis, ĉar ŝi for-iris?

<2.21>
Kion Hugo pensis tiam?

<2.22>
Kion li faris do?

<2.23>
Ĉu la kuko estis bonega kuko?

<2.24>
Kion faris Toni fine?

<3.0>
Formu demandon kun "kial" el la sekvantaj vortoj kaj respondu ĝin uzante "ĉar":

<3.1>
(Hugo, doloro, korpo)

<3.2>
(kuko, kaŭzi, doloro)

<3.3>
(varmego, domo)

<3.4>
(varmego, kompreneble, malbona)

<3.5>
(fornelo, varmega)

<3.6>
(bopatrino, vundo)

<3.7>
(Hugo, ridi)

<3.8>
(Hugo, fali)

<3.9>
(bopatrino, tuj, for-iri)

<3.10>
(ankaŭ, edzino, Hugo, for-iri)

<3.11>
(Hugo, ne ĝoji)

<3.12>
(Hugo, krii, al Toni)

<4.0> <Großschreibung> <Partizipien auf -at->
Titolo: La nomoj de la landoj kaj ties loĝantoj en la mondo

La nomoj de landoj kaj loĝantoj estas formataj en Esperanto
laŭ du diversaj reguloj:

<4.1> <-ad-> <-uj-> <Ländernamen>
Unua regulo:
"El la nomo de la loĝanto oni formadas la landnomon per la sufikso -uj-."

Tial:
Germano loĝas en Germanujo,
Franco loĝas en Francujo,
Slovako loĝas en Slovakujo;
kaj tiel plu
por Svedo, Norvego, Dano, Anglo, Skoto, Sviso, Hispano, Italo, Greko,
Polo, Ĉeĥo, Hungaro, Ruso, ktp.

<4.2> <-an-> <Einwohnernamen>
Dua regulo:
"El la nomo de lando oni formadas la vorton por la loĝanto per la sufikso -an-."

Tial:
En Nederlando loĝas la Nederlandanoj.
En Irlando loĝas la Irlandanoj.
En Kanado loĝas la Kanadanoj,
en Usono la Usonanoj,
en Brazilo la Brazilanoj,
en Indonezio la Indonezianoj,
en Luksemburgio la Luksemburgianoj.
Sed la anoj de la urbo Luksemburgo estas la Luksemburganoj.

Bedaŭrinde oni devas lerni, kiun regulon oni devas uzi.

<4.3>
Ekzercu:

Plej ofte oni devas formi la nomon de la loĝanto el la nomo de la lando.
Jen sekvas listo de pliaj landonomoj.

Diru por ĉiu lando la nomon de ĝia loĝanto!

Ĉu vi havis bonan sukceson?
La ekzerco estis facila, ĉu ne?

<5.0>
Titolo: La deveno de Esperanto

<5.1> <-n>-Regel bei Appositionen (Beifügungen)
La lingvon Esperanto elpensis Ludwig Lazarus Zamenhof en la 19a (dek-naŭa) jarcento.
Li vivis kiel Judo en urbo, en kiu loĝis homoj el multaj nacioj.
Tiuj ĉi homoj kompreneble havis diversajn lingvojn kaj ne komprenis unu la alian.
Tial ofte okazis, ke ili estis malamikoj.

<5.2>
La juna Zamenhof pensis, ke komuna lingvo povas solvi tiun problemon.
Sed kiun lingvon oni prenu?
Certe taŭgos nur neŭtrala lingvo; kaj nur lingvo, kiun oni elpensis,
povas esti pli-malpli neŭtrala lingvo.
Do, jam kiel junulo, Zamenhof komencis, konstrui novan lingvon,
kiu bonege taŭgu kiel komunikilo inter homoj kun diversaj gepatraj lingvoj.

<5.3>
Sed Zamenhof ne havis monon, ankaŭ ne, kiam li estis jam kuracisto.
Ĉar li kuracis ankaŭ tiujn homojn, kiuj ne povis pagi lin.
Bonŝance li havis bonkoran bopatron.
Kiam Zamenhof eldonis la unuan Esperanto-libron, lia riĉa bopatro pagis tion.
La tiel nomata Unua Libro aperis en la jaro 1887 (mil okcent okdek sep).
Ekde tiam multaj homoj lernis Esperanton - ĝis nuntempe.

<6.0> <Buchstabieren>
Respondu jenajn demandojn pri la supra teksto:

<6.1>
Kiu estas la nomo de la viro, kiu elpensis Esperanton?

<6.2>
En kiu jarcento li vivis?

<6.3>
Ĉu Zamenhof estis gramatikisto aŭ kiun profesion li havis?

<6.4>
Kiun problemon havis la urbo, en kiu L.L. (elparolu: Lo-Lo) Zamenhof loĝis?

<6.5>
Kiaj estis la homoj el multaj nacioj inter si?

<6.6>
Kion Zamenhof pensis pri la solvo de la interkomunika problemo?

<6.7>
Kian lingvon li konstruis?

<6.8>
Ĉu li jam estis kuracisto, kiam li komencis?

<6.9>
Ĉu li kiel kuracisto estis bone pagata kaj riĉa?

<6.10>
Kial Zamenhof ne eldonis la unuan Esperanto-libron mem?

<6.11>
Kial vi scias, ke Zamenhof havis edzinon?

<6.12>
Kia estis lia bopatro?

<6.13>
Kion faris la bopatro?

<6.14>
Kiam do la unua Esperanto-libro povis aperi?

<6.15>
Ĉu tamen Esperanto estis nur malofte lernata?

<7.0>
Formu kompletajn frazojn el jenaj vortoj:

<7.1>
(Ludwig Lazarus Zamenhof, elpensi, Esperanto)

<7.2>
(en la 19a jarcento)

<7.3>
(deveni, Judo, familio)

<7.4>
(urbo, homo, multa, nacio)

<7.5>
(pensi, ke, komuna, lingvo, solvi, problemo, internacia, komuniki)

<7.6>
(elpensi, lingvo, pli-malpli, neŭtrala)

<7.7>
(junulo, komenci, konstrui, nova)

<7.8>
(Zamenhof, havi, profesio, kuraci)

<7.9>
(kuraci, ankaŭ, homo, povi, pagi)

<7.10>
(tial, havi, mono, sed, bopatro, riĉa)

<7.11>
(unu, libro, aperi, jaro, 1887)

<7.12>
(ekde, multaj, lerni, Esperanto)

<8.0> <Maßangaben>
Temo: Indiko de mezuro

Regulo: La finaĵo -n estas ankaŭ la marko por indiki mezuron
(do la sama kiel por gramatika objekto kaj indiko de direkto).

Informu vin pri detaloj en la gramatiko de tiu ĉi leciono!

<8.1>
Ekzempla frazo:
Mia domo estas sep metrojn kaj kvindek centimetrojn alta.
Formu nun mem kompletajn frazojn el la sekvantaj vortoj:

<8.2>
(S-ro Bolte, 1,83 m alta)

<8.3>
(maro, povi, esti, dek du mil m, profunda)

<8.4>
(vojo, 6,50 m, larĝa)

<8.5>
(Nia filo, studi, urbo, 130 kilometro, for, de, familio)

<8.6>
(avo, 86 jaro, aĝa)

<8.7> <-ej->
(Mia nepo, iri, 3 km, lernejo)

<8.8>
(ludo, daŭri, 3 horo + 30 minuto)

<8.9>
(Mi, veturi, 15 km, mia laborejo)

<8.10>
(Patro, ludi, 3 horo, kun, bebo)

<8.11>
(Kuirejo, nia domo, 2,80 m longa, 2,40 m larĝa)

<8.12>
(Knabo, 3 jaroj, pli aĝa, ol, fratino)

<8.13>
(Al, Hispanujo, mi, veturi, ĉiu, jaro, ferii)

<8.14>
(Tiu, ĉi, ĉemizo, kosti, 12,75 €)

<8.15>
(En, Italujo, mi, jam, tri, fojo)

<8.16> <-er->
(Ankaŭ, loke, uzi, telefono, kosti, kelka, mono, tamen, plej ofte, nur, kelkaj, moneroj)

<8.17> (Bruno, pli ol, 1 m kaj 90 cm, alta)

<8.18> (rano, salti, preskaŭ, 2 m, for)

<8.19> (geknaboj, lerni, po 5 horoj, dum, 1 tago, lernejo)

<8.20> (ĉambro, kosti, po 30 €, por, persono, nokto)

<8.21> Nun estu atenta:
Se la mezur-indiko estas la subjekto de la frazo, ĝi kompreneble ne ricevas la markon -n, ĉar subjekto neniam havas markon.

<8.22> (15 km, estas, longa, vojo, laborejo)

<8.23> (Pli ol, 190 cm, estas, alto de Bruno)

<8.24> (12,75 €, estas, prezo, ĉemizo)

<8.25> (unu, fojo, neniom)

<9.0> <Zeitangaben>
Titolo: Indiko de tempo

Indiko de tempo respondas al la demandoj "Kiel longe?" kaj "Kiam?".
En la antaŭa ekzerco jam aperis la ekzemploj:
"Kiel longe daŭras la ludo?" - "La ludo daŭras 3 horojn kaj 30 minutojn."
"Kiel longe ludas la patro kun la bebo?" - "Li ludas 3 horojn kun la bebo."

Por povi respondi al ĉiaj demandoj pri la tempo, oni devas scii

• la vortojn pri la unuoj de tempo,
• la nomojn de la tagoj de la semajno kaj
• la nomojn de la monatoj de la jaro.

<9.1>
La tempo-unuoj estas:
sekundo, minuto, horo, tago, semajno, monato, jaro, jardeko, jarcento, jarmilo,
kaj aliaj.

<9.2>
La nomoj de la tagoj de la semajno estas:
dimanĉo, lundo, mardo, merkredo, ĵaŭdo, vendredo kaj sabato.

<9.3>
La nomoj de la monatoj de la jaro estas tre simplaj por homoj,
kiuj parolas la Germanan lingvon:
januaro, februaro, marto, aprilo, majo, junio,
julio, aŭgusto, septembro, oktobro, novembro, decembro.

<9.4> <Datum und Uhrzeit>
Ekzerca dialogo

Kiel longe vi jam lernas Esperanton?

Do, tiu kurso daŭris tutan semajnon!
Tiam oni devas esti sufiĉe lernema.

Vi estas tute prava. Se oni nur unu fojon en la semajno lernas Esperanton,
tiam oni la semajnon poste jam forgesis ĉion.
Ĉu la kurso daŭris ankaŭ la tutan tagon?

Do, vi lernis ĉiutage kvar horojn, nome de la oka ĝis la dek-dua.
Bona metodo! Kaj ekde kiam vi bone parolas kiel nun?

Ne diru! Ĉu nur unu jaron poste? Tiam vi vere havas grandan talenton.

Mi komprenas.
Kioma horo estas nun?

Ĉu jam? Ho, pardonon, tiam mi devas iri. Ĝis revido!

<9.5> <-obl-> <-on-> <Datum und Uhrzeit>
Ekzerca teksto: Anonci Esperanto-kurson

De la tria de januaro ĝis la dudek-sepa de marto okazos Esperanto-kurso en la universitato.
Ĝi estas por freŝaj komencantoj, do sen jamaj scioj de Esperanto.

Ĉiun ĵaŭdon oni lernos dum kvin instru-blokoj de duoblaj instru-horoj.
Ĉiu bloko daŭros do dufoje tri kvaronajn horojn.

La unua instru-bloko komenciĝos je la oka horo kaj dek kvin minutoj,
la dua bloko la dekan horon kaj dek kvin minutojn.
Inter la instru-blokoj estos paŭzo de duona horo.

Post la tagmanĝo en la studenta manĝejo la tria instru-bloko komenciĝos
je la unua horo kaj dek kvin minutoj,
la kvara bloko je la tria [horo] kaj kvarona [horo],
kaj la kvina bloko same du horojn poste, do je la kvina kaj kvarona.

Instruos profesoro doktoro Robert Hanzen, tre kompetenta Esperanto-instruisto.
La kurso kostas entute 120 (cent dudek) eŭrojn.
Bonvolu aliĝi baldaŭ al la suba adreso, ĉar estas nur dek kvin lokoj.

Adreso: Prof. d-ro Robert Hanzen, <hanzen@uni-urbo.eo>

<9.6>
Bv. respondi la sekvantajn demandojn pri la supra teksto!

En kiuj monatoj okazos la supre anoncita kurso?

Kie okazos la kurso?

Ĉu la kurso estas por homoj bone parolantaj Esperanton?

En kiu tago de la semajno okazos la kurso?

Je kioma horo komenciĝos la unua instru-bloko?

Dum kiom da instru-blokoj oni lernos ĉiutage?

Kaj kiel longe daŭros unu instru-bloko?

Kiel longa estos la paŭzo inter du instru-blokoj?

Kie la kursanoj tagmanĝos?

Ĉu instruos malkompetenta nesciulo?

Kiom kostas la kurso?

Kiom da lokoj havas la kurso?

Ĉu sufiĉas, se oni aliĝas maljam post longa tempo?

<10.0>
Titolo: Ŝercbildo
Diru, kio ĵus okazis sur la ŝercbildo kaj kio ĝuste nun okazas.

<10.1> (bild, vir, virin, ŝajn, geedz, lit) <10.2> (ili, ne, dorm) <10.3> (edzin, bel, apenaŭ, vestit, mallong, noktovest) <10.4> (jen, telefon, ekson) <10.5> (edzin, tuj, pren, aŭdil, demand, kiu, alvok) <10.6> (Post kiam, aŭd, respond, dir, "Por vi, via edzino") <10.7> (edz, ne kompren, tio) <10.8> (jen, ven, mano, en, noktovest, de sub, lit, pren, aŭdil) <10.9> (edz, hav, grandeg, okul, ĉar, tio, fort, ŝok, li)

"Por vi, via edzino!"

<11.0>
Konstruvorteroj de Esperanto

Vi lernis jam dudek ses specialajn vorterojn por konstrui novajn vortojn en Esperanto.
Oni parolas pri "konstruvorteroj" aŭ "afiksoj".
Specialaj afiksoj estas la "prefiksoj" aŭ "antaŭsilaboj; ili staras ĉe la komenco de iu vorto.
La aliaj afiksoj estas la "sufiksoj"; ili staras ĉe la fino de iu vorto.

Prefiksoj estas: bo-, dis-, ek-, fi-, ge-, mal-, mis-, pra-, re-
Sufiksoj estas: -aĉ-, -ad-, -aĵ-, -an-, -ebl-, -eg-, -ej-, -em-, -er-, -et-, -il-, -in-, -ind-, -ist-, -obl-, -on-, -uj-, -ul-

Enmetu nun la ĝustajn afiksojn en la sekvantajn frazojn:

<11.1>
La horloĝo montr{?}as la horon per hor-montr{?}o, la minutojn per minuto-montr{?}o.

<11.2>
Riĉa homo estas riĉ{?}o.

<11.3>
Homo, kiu estas bela, estas bel{?}o; virino, kiu estas bela, estas bel{?}{?}o.

<11.4>
Malgranda hundo estas hund{?}o.

<11.5>
La familio de mia edzo estas mia {?}familio.

<11.6>
Kiam oni komencas dormi, tiam oni {?}dormas.

<11.7>
Homo, kiu profesie konstruas domojn, estas domkonstru{?}o.

<11.8>
Intense ŝati, bati, ŝoki, kaj tiel plu estas ŝat{?}i, bat{?}i, ŝok{?}i ktp.

<11.9>
Iu, kiu ne havas bonan koron, estas {?}bonkor{?}o.

<11.10>
La fratoj kaj fratinoj de mia edzino estas miaj {?}{?}fratoj.

<11.11>
Homoj, kiuj vivis antaŭ longega tempo, estas niaj {?}-{?}oj.

<11.12>
Tridek minutoj estas du{?}a horo.

<11.13>
Esperanto estas ne nur relative facile lern{?}a, sed ankaŭ same facile instru{?}a.

<11.14>
Telefono havas aŭd{?}on kaj parol{?}on.

<11.15>
Kiel lakt{?}o taŭgas botelo.

<11.16>
Homo, kiu vivas en urbo, estas urb{?}o.

<11.17>
La ĉambro, en kiu oni dorm{?}as, estas la dorm{?}o.

<11.18>
Kiam la unuan fojon iu afero ne sukcesis, simple {?}faru ĝin.

<11.19>
Dum mono estas pag{?}o, lingvo estas komunik{?}o.

<11.20>
Lakto estas senalkohol{?}o.

<11.21>
Tre malmulte estas iom{?}e.

<11.22>
Dua ekzemplero de io estas du{?}{?}o.

<11.23>
Kiu ĉiam ŝatas manĝi, estas manĝ{?}{?}o.

<11.24>
Kiu neniam ŝatas labori, estas {?}labor{?}{?}o.

<11.25>
La instruisto donas al ĉiu lernejano skribaĵon, ŝi {?}donas la skrib{?}on inter ĉiuj lern{?}{?}oj.

<11.26>
Kiam iu agas aŭ parolas kiel {?}ulo, la ĉeestantoj vokas "Fi! Fi!".

<11.27>
Atentu, ke vi en Esperanto ne {?}prononcu la malfacilan sonon "ĵ"!

<11.28>
La instruisto kritikis la lern{?}{?}on, ke ties skrib{?}o ne estas leg{?}a.

<11.29>
Kelkaj urboj estas konataj pro siaj multaj vid{?}aĵoj.

<11.30>
Alia vorto por "programpunkto" estas "program{?}o".

<12.0>
Formu frazojn per "Kiam - tiam".
Ekzemple:
(vol, telefon) (neniam, hav, ĝust, moner)
=> Kiam oni volas telefoni, tiam oni neniam havas la ĝustajn monerojn.

<12.1>
(vintr) (varm, dom, bon)

<12.2>
(parenc, ven, al mi) (ĝoj)

<12.3>
(vund, fingr) (malĝoj)

<12.4>
(mi, dorm, lit) (surhav, noktovest)

<12.5>
(oni, demand) (oni, ricev, respond)

<12.6>
(lakt, en, botel, varm) (beb, pov, trink)

<12.7>
(patr, lud, kun, beb) (ĝi, ridet)

<12.8>
(bopatrin, salt, kriant) (Hugo, rid)

<12.9>
(bopatrin, Hugo, bat) (li, fal)

<12.10>
(Hugo, dir, al, bopatrin, ke, tuj, for-ir, el, dom) (ankaŭ, edzin, for-ir)

<12.11>
(Zamenhof, est, jun) ( loĝ, en, urb, viv, an, mult, naci)

<12.12>
(Zamenhof, est, kuracist) (kurac, ankaŭ, hom, kiu, ne, mult, mon)

<12.13>
(Zamenhof, ne pov, pag, unua, libr) (bopatr, pag)

<12.14>
En kiuj frazoj taŭgas ankaŭ "se"?
En kiuj certe ne?
Ĉu vi povas diri, kial (ne)?

<13.0> <indirekte Rede>
Ripeto: Rekta kaj nerekta paroladoj

El frazo kun rekta parolo formu frazon kun nerekta parolo.
Atentu la tempon!

Ekzemploj:

<13.3>
Hugo pensis: "La bopatrino estas vundita." => ...

<13.4>
Hugo ne timis: "Ankaŭ mia edzino for-iros." => ...

<13.5>
Duonan horon antaŭe mi aŭdis: "La telefono eksonas." => ...

<13.6>
Kiam mi venis hejmen, mi vidis: "Mia patro jam venis kaj sidas en la kuirejo." => ...

<13.7>
Morgaŭ mia edzino certe repetos min: "Bv. meti la manĝilaron sur la tablon!" => ...

<13.8>
Nun al pli alta nivelo: Formu rekte frazojn kun nerekta parolo:

<13.9>
La eta knabo kritikis, ke (televidilo, ne, en, domo, sed, bebo). => ...

<13.10>
Mia amiko komunikis al mi, ke (li, morgaŭ, veni, en, nia, urbo).

<13.11>
Lia edzino ne povis diri al Hugo, ke (li, pli bone, ne, manĝi, malfreŝa, kuko).

<13.12>
Zamenhof pensis, ke (per, neŭtrala, lingvo, povi, helpi, al, homaro).

<13.13>
La gepatroj deziris, ke (Bruno, havi, ne tro, longa, hararo).

<13.14>
Mia bopatro scias, ke (li, baldaŭ, havi, multa mono).

<13.15>
Hugo ŝercis, ke (varmega, fornelo, ne, kaŭzi, varma, somero).

<13.16>
Hugo kriis fine, ke (Toni, ne, ĉiam, diri, nur, "Tio estas bona" kaj "Tio estas malbona").

<13.17>
Mi petas vin, ke (vi, morgaŭ, veni, al, nia, Esperanto-kurso).

<14.0> <-ig-> <-iĝ-> <Gebrauch von -ig- und -iĝ->
Bv. legi pri la malfacile uzeblaj sufiksoj -ig- kaj -iĝ-
unue en la vortaro kaj due en la gramatiko.
Trie enmetu la sufiksojn en la sekvantajn frazojn.

<14.1>
Profesoro povas doktor{?}i studinton, kiu do doktor{?}as.

<14.2>
Komplet{?}u la frazojn, por ke ili komplet{?}u!

<14.3>
Patr{?}i malfacilas ne, esti patro tamen tre.

<14.4>
La leciono daŭru, do daŭr{?}u ĝin!

<14.5>
La instruisto komencas la instruhoron; ĝi komenc{?}as je la 9a.

<14.6>
Tiu malbona afero devas nun fin{?}i; mi dev{?}os iun fini ĝin.

<14.7>
Se vi duobl{?}os niajn kostojn, nia mono duon{?}os.

<14.8>
Kiu pend{?}os tiun bildon al la muro?

<14.9>
Bonvolu sid{?}i vin! Bonvolu eksidi! Sid{?}u!

<14.10>
Kiel vi nomas vin? Kiel vi nom{?}as?

<14.11>
Bv. star{?}i la botelon sur la tablon!

<14.12>
Al{?}u tuj al la Esperanto-kurso, ĉar ĝi baldaŭ komenc{?}os.

<15.0>
Kompletigu la sekvantajn frazojn por ripeti la novajn vortojn!

<15.1a>
(La respondanto "Hugo" estu viro!)

<15.1b>
(La respondanto "Hugo"estu viro!)